زانوی ضربدری

زانوی ضربدری یا پای ضربدری وضعیتی است که در آن زانوها روبه‌داخل تمایل دارند.

هنگامی ‌که پاها در حالتی صاف قرار می‌گیرند،زانوها به هم می‌چسبند اما قوزک پاها با فاصله‌ی زیادی از هم قرار می‌گیرند.

در این تغییر شکل ، زانوها به خط وسط نزدیک می شوند. فرد مبتلا به تدریج روی لبۀ داخلی پا فشار بشتری وارد می کند و چنانچه کفش این افراد مورد بررسی قرار گیرد، ساییدگی بیشتر در بخش داخلی کفه کفش است.

در اصطلاح پزشکی زانوی ضربدری، ژنووالگوم نام دارد. این وضعیت دردناک و ظاهری ناخوشایند دارد و می‌تواند منجر به آرتروز زودهنگام زانو شود.

اکثر کودکانی که دچار زانوی ضربدری هستند، خودبه‌خود مشکلشان برطرف می‌شود اما اگر شدت زانو و پای ضربدری بیشتر شود و تا سن ۱۰ سالگی بهبود نیابد، به ارزیابی و آزمایش‌های بیشتری نیاز است.

علت ژنووالگوم یا زانوی ضربدری

• برخی از علل زانوی ضربدری، ژنتیکی هستند. این وضعیت معمولاً در سنین دو تا چهارسالگی مشخص می‌شود
• چاقی یا وزن زیاد کودک
• زود راه رفتن کودک
• بیماری نرمی استخوان (راشیتیسم)
• شکستگی در سطوح مفصلی و یا شکستگی در قسمت بالا و پایین مفصل
• رشد بیش از حد کندیل داخلی نسبت به کندیل خارجی( کندیل نام برجستگی انتهایی بعضی استخوان های بلند است)
• کاهش زاویه بین سر و گردن استخوان ران با تنه آن
• کوتاهی نوار خاصره ای _ درشت نی(ایلیو تیبیال باند)
• کوتاهی عضله دو سر رانی (بایسپس فموریس )
• پارگی رباط جانبی داخلی زانو و کوتاهی رباط جانبی خارجی
• ضعف عضلات همسترینگ داخلی نیمه وتری و نیمه غشائی (سمی تندینوسوس و سمی ممبرانوسوس )
• کف پای صاف
• قنداق کردن بچه ها
• نشستن قورباغه ای
• این وضعیت همچنین می‌تواند راهی برای واکنش جبرانی بدن نسبت به درد ناحیه‌ی دیگر کف پا، ساق پا یا لگن باشد. آسیب استخوان ساق پا نیز می‌تواند باعث ایجاد پا ضربدری شود، همچنین آرتروز زانو یاروماتیسم می‌توانند موجب این مشکل شوند.

علائم زانوی ضربدری

• یکی از علائم زانو و پای ضربدری این است که هنگامی‌که زانوها را کنار یکدیگر قرار می‌دهند، قوزک پاها بافاصله‌ی بسیار زیادی از هم قرار می‌گیرند.
• شیوه‌ی راه رفتن فرد نیز تحت تأثیر این حالت قرار خواهد گرفت، زیرا فقدان فاصله‌ی بین زانوهایشان را جبران می‌کند.
• این حالت راه رفتن ممکن است باعث بروز علائم دیگری شود، مانند:
• زانودرد
• لنگیدن در هنگام راه رفتن
• درد در کف پا، باسن و قوزک پا
• خشکی مفاصل
• از دست دادن تعادل در هنگام ایستادن
• 

مشکلات احتمالی

• مشکلات زانوی ضربدری ممکن است شامل موارد زیر شوند:
• مشکل در راه رفتن (بسیار نادر است)
• زانوی ضربدری اغلب با مشکل صافی کف پا ارتباط دارد.
• مشکلاتی در اعتمادبه‌نفس که مربوط به ظاهر فرد و فرم قرارگیری پاهای ضربدری او به وجود می‌آیند.
• در صورت عدم درمان، پای ضربدری می‌تواند منجر به بروز زودرس آرتروز زانو شود.

تشخیص

ژنووالگوم معمولاً وقتی در سنین بسیار پایین بروز کند در مراحل اولیه تشخیص داده نمی‌شود. در کودکان و بزرگ‌سالان، پزشک متخصص سعی در تشخیص علت بروز این مشکل می‌کند. اگر به هرگونه درمانی برای اصلاح این مشکل نیاز باشد باید ابتدا علت آن معین شود.

برای تشخیص دقیق زانو و پای پرانتزی، پزشک متخصص نیاز دارد درباره‌ی سابقه‌ی پزشکی فرد ، سؤالاتی را مطرح کند.

سؤالات شامل اطلاعاتی درباره‌ی سابقه‌ی خانوادگی و هرگونه مشکلات از قبل شناخته‌شده در بیمار که ممکن است منجر به پای ضربدری گردند.

اگر این مشکل با درد همراه باشد، پزشک از بیمار می‌خواهد تا محل دقیق درد و شدت آن و زمان بروز آن را مشخص کند.

پزشک متخصص همچنین موارد زیر را مشاهده خواهد کرد:

• فرم زانوها در هنگام ایستادن
• نحوه‌ی راه رفتن بیمار
• وجود تفاوت بین طول پاها با یکدیگر

پزشک ممکن است به دنبال یافتن الگوهای ناهمواری نیز در کفی کفش‌های فرد باشد. در برخی موارد، پزشک برای بررسی ساختار استخوان‌ها، انجام ام آر آی یا
عکس رادیولوژی را توصیه کند.

روش‌های درمان و اصلاح زانوی ضربدری

برخی از مهم‌ترین راه‌های درمان زانوی ضربدری (ژنووالگوم) در کودکان و بزرگ‌سالان عبارت‌اند از:

کفی طبی

این کفی‌ها در کفش‌ها قرار می‌گیرند تا به اصلاح حالت راه رفتن فرد یا نحوه‌ی قرار گرفتن کف پا روی زمین در هنگام راه رفتن یا دویدن کمک کنند. این کفی‌ها به افراد دچار زانوی ضربدری که یک پایشان بلندتر از پای دیگر است، کمک بسیاری خواهد کرد.

بریس

می‌توان برای افراد دچار پای ضربدری از بریس‌ها یا اسپلینت‌هایی استفاده کرد. این بریس‌ها برای کمک به رشد استخوان در حالتی مناسب طراحی‌شده‌اند.

فیزیوتراپی

با انجام جلسات درمانی فیزیوتراپی می‌توان به بسیاری از افرادی که دچار زانوی ضربدری هستند، کمک کرد. برنامه‌های درمانی فیزیوتراپی می‌توانند به صاف کردن عضلات خارجی پا (عضلات دورکننده) کمک کنند،

فیزیوتراپیست می تواند برنامه تمرینی مشخصی را برای درمان زانو ضربدری در کودکان مورد استفاده قرارداده و این برنامه را به صورتی طراحی کند که به تقویت عضلات ضعیف شده کمک نماید. با تمرکز بر عضلات خاص نیازمند تقویت، بیمار می تواند بدن خود را در وضعیت صحیح قرار داده و تمام انواع تمرینات ورزشی را انجام دهد. به این ترتیب همچنین می توان ریسک ایجاد آسیب دیدگی در هنگام انجام فعالیت های ورزشی را نیز کاهش داد.

علاوه بر این، حرکت های کششی یک بخش مهم از درمان پای ضربدری است. هنگامی که یک مفصل در تمام مواقع در موقعیت نامناسب قرار داشته باشد، ساختارهای خاص آن کوتاه و سفت می شوند.

فیزیوتراپیست مفصل زانو را بررسی کرده و ساختارهای سفت شده را مشخص کرده و از یک برنامه کششی مناسب برای بهبود وضعیت بیمار استفاده می کند.

فیزیوتراپیست همچنین می تواند از درمان دستی و تکنیک های ماساژ به همراه بعضی مودالیتی ها مثل امواج مافوق صوت برای ایجاد تغییر در وضعیت اندام ها و هماهنگ کردن آنها با یکدیگر استفاده نماید. ارزیابی کامل فیزیوتراپیست می تواند به تعیین نواحی اصلی عامل ایجاد محدودیت در ارتباط با مشکل کمک موثر نماید.

مهمترین تمرینات وحرکات ورزشی که برای بیمار درنظرگرفته شده و آموزش داده می شود تا آنها را انجام دهد به شرح ذیل است :

تمرین و حرکات ورزشی

زانوی ضربدری معمولاً به خاطر ضعف در عضلات دورکننده(ابداکتور) رخ می‌دهد .

عضلات ابداکتور در خارج از ران‌ها و استخوان‌های لگن قرار دارند. این عضلات را می‌توان با تمرینات ورزشی بخصوصی اصلاح کرد که در پایین به برخی از آن‌ها اشاره خواهد شد:

با انجام این تمرینات تقویتی در عضلات دور کننده در طول زمان بیماری زانو و پای ضربدری اصلاح می‌شود. زمانی که این تمرینات تقویتی در عضلات دور کننده به طور منظم انجام می‌شوند، دیگر عضلات نیز به کار گرفته می‌شوند. تعداد کمی از این عضلات درگیر در تمرین عبارتند از:

تنسور فاسیا لاتا: عضله دور کننده‌ی ران و همچنین به چرخش داخلی کمک می‌کند.
سرینی کوچک: این عضله دور کننده‌ی اصلی است و عضله‌ی چرخش دهنده‌ی خارجی مفصل ران است.
سرینی بزرگ: این عضله تا لگن ادامه داشته و هم به چرخش خارجی کمک کرده و هم عمل دور کنندگی خارجی را انجام می‌دهد.

هنگامی که تمام این گروه‌های عضلانی مختلف به صورت منظم کار کنند، بیشتر مشکلات بدشکلی پا از جمله زانو و پای ضربدری اصلاح خواهد شد. برخی از بهترین حرکات اصلاحی پای ضربدری که در آن‌ها عضلات ران و دور کننده مورد هدف قرار می‌گیرند عبارتست از:

چرخش دایره‌ای ران‌ها

در حالت ایستاده و یا حالت درازکش قرار می گیرید و یکی از اندامهای تحتانی را ازناحیه لگن (مفصل هیپ) دایره وار بچرخانید.برای این کار وضعیت مفصل زانو هم درحالت صاف و هم در حالت خم میتواند قرار داشته باشد.

حرکت شیر آتش نشانی (hydrant exercise)

در حالت چهاردست وپا قرار گرفته وماهیچه های شکم را سفت کنید، زانوی راست را از زمین جدا کرده و به سمت بیرون و بالا حرکت دهید. در تمام مدت انجام این حرکت، زانو باید موقعیت خم را حفظ کند.

حرکت به سمت پهلوها با استفاده از باند
تمرینات تقویت عضلات دور کننده‌ی ران شامل موارد ذیل هستند:

حرکت لانژ از پهلو

برای انجام این حرکت، بایستید و پاها را به‌اندازه‌ی عرض لگن از هم بازکنید و دست‌ها را در جلوی سینه قرار دهید. سپس با حرکتی یکنواخت، یکی از پاهایتان را یک‌قدم به کنار بدن (در سمت چپ بدنتان) ببرید. درحالی‌که کف پا روی زمین قرار دارد، زانو را خم‌کنید و باسن را به عقب حرکت دهید. وقتی یک انقباض شدیدی را درباسن و ران پای دیگر احساس کردید، باید بایستید و سپس هردو پایتان به‌جای قبلی خود برگردانید.

بالا بردن پای صاف

قبل از انجام این حرکت، بهتر است برای ۵ دقیقه با حرکات ایروبیک مانند دوچرخه‌سواری یا پیاده‌روی، بدنتان را گرم‌کنید. بعدازآنکه بدنتان گرم شده، می‌توانید به پشت بخوابید و استراحت کنید. یک‌پا را موازی با کف زمین صاف نگه‌دارید و زانوی دیگر را خم کنید و کف پایتان را روی سطح زمین قرار دهید. عضلات ران پای صاف‌شده را سفت کنید و سپس آن را حدود سی سانتی‌متر از سطح زمین بالا ببرید. این حالت را برای ۵ دقیقه نگه‌دارید.

استپ از پهلو

برای انجام این ورزش، نیاز است که از یک استپ یا چهارپایه استفاده کنید. کنار استپ یا چهارپایه بایستید درحالی‌که صورتتان به سمت راست است و هر دودستتان در جلوی سینه قرار دارد. پای راستتان را روی استپ یا چهارپایه قرار دهید، پایتان را روی آن فشار دهید و سپس کل بدنتان را بالا بکشید. وقتی پای راستتان صاف شد، آن را برای یک ثانیه نگه‌دارید و سپس بدنتان را پایین بیاورید.

حرکت اسکوات روی دیوار

برای انجام این حرکت، باید پشت به یک دیوار بایستید و هردو پاشنه‌ی پایتان را کمی دور از دیوار قرار دهید تا هنگامی‌که برای حرکت اسکوات خود را روی دیوار بالا و پایین می‌کشید، زانوها با انگشتان پایتان هم‌راستا باشند، پاها را باید به عرض شانه بازکنید و زانوها را با زاویه نود درجه خم‌کنید (حرکت اسکوات)

آیا برای درمان، جراحی انجام می‌شود؟

درمان اصلاحی این مشکل ممکن است در برخی کودکان لازم باشد. اختلالات راه رفتن، کف پا، قوزک پا، ساق پا و ناراحتی زانو، بدفرمی کشکک زانو و شواهدی از وجود اختلال سستی رباطی در زانو و مشکلاتی در ظاهر همگی بر نیاز به جراحی اصلاحی برای پای پرانتزی دلالت دارند. این جراحی را باید بسته به میزان بدفرمی، تا بعد از سنین هشت تا ده‌سالگی به تعویق انداخت.

کلمات مرتبط :

پای ضربدری – زانوی ضربدری – ژنووالگوم Genuvalgum – فیزیوتراپی ژنووالگوم – فیزیوتراپی زانوی ضربدری – فیزیوتراپی در مشهد