فلج بل و فیزیوتراپی آن

فلج بل یا فلج صورت بیماری است که در آن عضلات یک طرف صورت ضعیف و فلج می‌شوند ، لبخند فرد یک طرفه است و چشم طرف مقابل، در برابر بسته شدن مقاومت می‌کند.

در فلج صورت تنها عضلات یک طرف صورت درگیر شده و دچار ضعف، افتادگی یا سفتی ناگهانی و موقت می‌شوند،

این عارضه بیشتر در سنین بین 20 تا 40 سالگی ایجاد می‌شود و احتمال بروز آن در افراد مبتلا به دیابت و زنان حامله بیشتر است.

بیماری فلج صورت ناشی از تورم و التهاب در عصب هفتم جمجمه‌ای است که “عصب صورت” یا facial nerve نیز نامیده می‌شود و حرکات عضلات صورت را کنترل می‌کند.

عصب فاسیال به طور کلی حدود ۸۹ % عضلات صورت را عصب دهی میکند. این عصب سه شاخه حسی ، حرکتی و سوماتیک دارد.

معمولا شاخه حرکتی عصب زوج ۷ را به ۳ شاخه فوقانی ، میانی و تحتانی تقسیم میکنند.

شاخه فوقانی عضلات پیشانی و اطراف چشم، شاخه میانی ناحیه گونه و شاخه تحتانی اطراف لب را عصب دهی میکند.

علائم فلج بل

علائم این بیماری به صورت ناگهانی ایجاد می‌شوند و امکان تشدید این علائم در مراحل اولیه بیماری وجود دارد.

علائم معمولاً در طول 2 تا3 روزایجاد شده و سپس تشدید می‌شوند.

البته امکان دارد این دوره زمانی 2هفته طول بکشد. علائم عبارتند از:

• ضعف یا فلج عضلات افتادگی صورت
• دشواری در تنفس در قسمت آسیب ‌دیده صورت
• ورم صورت
• عدم توانایی در پلک زدن
• دشواری در صحبت کردن
• دشواری در خوردن و نوشیدن
• آبریزش بینی
• گرفتگی مداوم بینی
• افتادگی سوراخ بینی در قسمت آسیب‌دیده صورت
• رفع چین و چروک‌های پیشانی
• درد در قسمت پشت گوش
• حساسیت به صدا
• افزایش یا کاهش ترشح بزاق
• ریزش آب از دهان
• کاهش یا تغییر حس چشایی
• دشواری در بستن چشم
• حساسیت به نور
• افتادگی پلک
• پایین افتادگی ابرو
• عدم پوشش قرنیه بوسیله اشک
• افزایش تولید اشک
• عدم تولید اشک

تفاوت فلج صورت و سکته چیست؟

فلج بل یک اختلال در عصب صورت است که باعث ضعف یا فلج شدن یک طرف صورت می‌شود و شایع‌ترین علت افتادگی صورت است.

در این حالت صورت بیمار طوری است که در یک سمت از آن دچار ضعف و از دست دادن تون عضلانی می‌گردد.

سمت دیگر صورت همچنان قادر به حرکت دادن عضله و تون است و همین امر باعث می‌شود که طرف مبتلا در مقایسه با طرف سالم ظاهری “افتاده” داشته باشد.

از طرفی دیگر افتادگی صورت یکی از ویژگی‌های بارز علائم نامتقارن سکته است.

ضعف یا فلج شدن یک طرف بدن که به آن به نام همی پلژی گفته می‌شود از جمله علائم سکته مغزی محسوب می‌شوند.

در بسیاری از موارد، ضعف صورت به هنگام سکته طوری است که خانواده یا دوستان بیمار می‌توانند در همان ابتدا وقوع سکته را تشخیص دهند.

با این حال، به هنگام بروز سکته مشکلاتی بیشتر از تغییر در تون عضله صورت اتفاق می‌افتد.

سکته مغزی احتمالاً می‌تواند بر عملکرد مغز، تشخیص گفتار، تون مردمک (مردمک نابرابر)، توانایی بلع و علائم حیاتی تأثیر بگذارد.

بزرگترین تفاوت بین فلج صورت و سکته مربوط به درگیری مغز است. از آنجا که این بیماری روی بافت واقعی مغز یا عملکرد مغز تأثیر نمی‌گذارد لذا تنها عصب صورت را دچار اختلال می‌کند لذا اگر چیزی فراتر از بروز مشکل در عصب صورت اتفاق افتاد بدانید که فلج صورت نیست.

داروهای متداول درمان فلج صورت عبارتند از:

کورتیکواستروئید

کورتیکواستروئیدهایی مانند پردنیزون، عوامل ضد التهابی قوی هستند که تورم عصب صورت را کاهش می‌دهند تا عصب راحت‌تر داخل شکاف استخوانی که عصب را احاطه کرده است، جا شود. در صورت شروع زودهنگام کورتیکواستروئیدها پاسخ درمانی بهتر خواهد بود و دوره‌ی فلج بل یا فلج صورت را کوتاه‌تر می‌کند. طول دوره‌ی درمان، به مدت ۱۰ روز و روزانه دو قرص است.
پردنیزون Prednisone جزو دسته داروهای کورتیکوستروئید یا استروئیدی یا کورتون است.
این ماده بعد از مصرف در بدن تبدیل به پردنیزولون می‌شود که فرم فعال پردنیزون است.

داروهای ضد ویروسی

نقش داروهای ضد ویروسی هنوز مشخص نشده است. اضافه کردن ضد ویروس‌ها به استروئید در درمان برخی افراد مبتلا به فلج صورت، سودمند هستند.

فیزیوتراپی فلج بل

برای طراحی یک برنامه درمان فلج بل با بهترین نتیجه، حتماً به یک ارزیابی دقیق از وضعیت بیمار نیاز خواهد بود. برنامه درمانی برای افراد مختلف، بسته به شدت علائم فلج صورت، میزان تأثیر عارضه بر حرکات صورت و نرخ بهبودی، به اشکال متفاوتی اجرا می‌شود.

روشهای درمانی فیزیوتراپی شامل موارد زیر است :

ورزش

ورزش دادن صورت به شکل ملایم، باعث حفظ کشیدگی و حالت طبیعی عضلات صورت و کاهش ضعف عضلات می‌شود. تمرینات ورزشی متناسب با نیازهای هر فرد طراحی می‌شوند. این روش باعث بهبود هماهنگی و حفظ حافظه حرکتی می‌شود.
ورزش به تقویت عضلات خاص صورت کمک می‌کند و باید روزی ۴ تا ۵ بار در مقابل آینه و طبق توصیه فیزیوتراپیست انجام شود. همچنین آینه به فردبیمار کمک می‌کند تا از جبران بیش از حد مشکل به وجود آمده در سمت دیگر صورت از طریق حرکت دادن طرف سالم صورت به شکل اغراق آمیزی جلوگیری شود. تمرینات صورت به منظور حفظ آمادگی مغز در زمینه‌ی پالس‌های الکتریکی مورد نیاز برای کنترل عضلات مختلف صورت انجام می‌شود. این کار به بیمار کمک می‌کند تا هنگام بهبودی و درمان فلج بل بتواند مجددا از عضلات صورت خود استفاده کند. تمرینات صورت برای فلج بل شامل انجام اقدامات اساسی با گروه‌های مختلفی از عضلات در سراسر صورت است.

بایدها و نبایدهای تمرینات صورت عبارتند از:

بایدها:

می‌توان تمرینات صورت را در خانه انجام داد.
باید صبور باشد و به آرامی عضلات را بکار بگیرد.
باید روزانه بیش از سه بار این تمرینات را انجام دهد.
تکرارها و تعداد دفعات تمرین باید با توجه به وضعیت بهبودی تغییر کند.
در هنگام ورزش به صورت خود توجه کند. بر روی دید و حس طرف سالم صورت متمرکز شود و سپس از نظر ذهنی آن را در سمتی از صورت که دچار فلج بل شده تجسم کرده و سعی کند آن را در بخش‌های کوچک بازآفرینی کند.
جلسات ورزشی را کوتاه کند اما در صورت امکان تعداد تمرینات را بیشتر کند. کمیت به اندازه کیفیت مهم نیست بنابراین هنگام خستگی تمرین را متوقف کند. چند بار به طور صحیح ورزش کردن به مراتب بهتر است از این که بارها و بارها آن را نادرست انجام دهد.

نبایدها :

به هنگام انجام این تمرینات، نباید زیاد به خود فشار بیاورد یا نگران این باشد که مبادا نتواند همة آن‌ها را با موفقیت انجام دهد.
به زور سعی نکند تا نشان دهد که دو طرف سمت متقارن هم شوند.
انجام تمرین‌های مخصوص حرکات صورت بایستی بسیار آرام و با دقت انجام شوند. وارد آوردن فشار و نیروی زیاد بر عضلات ضعیف، می‌تواند باعث سفتی عضلات و حرکات غیر ارادی (سینکینزی) شود.
با شروع بهبود عصب، انقباض و شل کردن مکرر عضلات صورت می تواند آن‌ها را تقویت کند.
متخصص فیزیوتراپی نحوه انجام حرکت‌های ویژه صورت را به بیمار آموزش می‌دهد. بیمار پس از یادگیری می‌تواند این حرکات را در منزل انجام دهد.
به آرامی ابروها را بالا ببرد و آن‌ها را بالا نگه دارد و سپس اخم کند.
بینی خود را چروک کند.
نفس عمیق بکشد به طوری که سوراخ‌های بینی به سمت بسته شدن بروند.
سعی کرده گوشه‌های دهان را به سمت خارج حرکت دهد.
یک طرف دهان را با دست بکشد سپس با سمت دیگر لبخند بزند.
چشم‌هایش را ببندد و محکم فشار دهد.
سر را مستقیم نگه دارد و با چشم‌هایش پایین را نگاه کند.
انگشت اشاره را به آرامی روی پلک قرار دهد تا آن را بسته نگه دارد.
کمی ابرو را ماساژ دهد تا از سفتی آن جلوگیری شود.
بدون استفاده از دست، به آرامی پلک‌ها را باز و بسته کند.
چشم‌ها را نیمه باز نگه دارد.
حرکات فک و دهان
باز و بسته کردن لب‌ها
حرکات چشم
لبخند زدن
اخم کردن
تغییر حالت‌های چهره
ایجاد چروک در پیشانی
تمرین‌های عضلات صورت برای هر فرد مبتلا به فلج بل متفاوت می‌باشند. به این صورت بیمار می‌تواند حرکت‌های ویژه‌ای جهت بهبود بخش‌های آسیب‌دیده صورت در اثر فلج بل را انجام دهد.

متخصص فیزیوتراپی نحوه انجام حرکت‌های ویژه صورت را به بیمار آموزش می‌دهد. بیمار پس از یادگیری می‌تواند این حرکات را در منزل انجام دهد.

ماساژ دادن

ماساژ جریان خون را بهبود می‌بخشد، تورم را کاهش می‌دهد و اکسیژن‌رسانی به بافت هیپوکسیک را بهبود می‌بخشد. تکنیک‌های ماساژ عبارتند از: حرکات ضربه‌ای به سوی مرکز، ورز دادن با انگشت، نوازش، پیچاندن و ضربه‌زدن.

ماساژ دستی

می‌توان ماساژ را همراه با سایر گزینه‌های درمانی انجام داد. می‌توان از ماساژ دستی برای بهبود آگاهی ادراکی فرد استفاده کرد.

ماساژهای دستی روی صورت عبارتند از:

• افلوراژ
• ماساژ شانه و گردن با انگشتان دست
• ماساژ هکینگ (این تکنیک با ساعد باز و با کمک کنار دست انجام می‌شود)
• ماساژ ضربه زدن
• ماساژ استروک (به کمک کل دست یا انگشتان انجام می‌شود.)

تکنیک کابات (PNF)

تکنیک کابات مبتنی بر تسهیل عصبی عضلانی حس عمقی است. عضله به طور کلی به صورت دو طرفه کشیده می‌شود و سپس به عضله مقاومت داده می‌شود.

میم درمانی (Mime therapy)

میم درمانی بر بهبود هم‌افزایی صورت و مهار سینکینزیس (انقباض غیر ارادی) و حرکات اضافی تمرکز دارد، از طریق تمرین‌هایی که با هماهنگی بین دو طرف صورت به شکل بسته شدن لب و چشم و بیان احساسات بیمار از طریق صورت؛ انجام می‌شوند.
این تکنیک یک پکیج درمانی است برای بیماران مبتلا به آسیب عصب زوج هفت که شامل ماساژ و تمرینات relaxation و مهار سینکینزیس و حرکات اضافی و تمریناتی که فرد احساساتش را با حرکات صورت بیان میکند می شود.
هدف این تکنیک بهبود تقارن در عضلات صورت و این که فرد بتواند احساسات را با صورت بیان کند و حرکات عضلات صورتش را کنترل کند.یک جلسه میم تراپی شامل ۵ قسمت است و ترتیب این ۵مورد هم مهم است.

• ماساژ صورت و گردن
• تمرینات تنفسی و ریلکسیشن
• از فرد حرکات هماهنگ صورت را می خواهیم
• تمرینات گفتاری
• تمریناتی که فرد احساساتش را از طریق صورت بیان می کند.

روشهای الکترومغناطیسی

• لیزر‌درمانی

لیزر‌درمانی باعث بهبود عملکرد عصب می‌شود. زیرا باعث کاهش درد و التهاب می‌شود. همچنین، باعث بهبود در ترمیم عصب می‌شود. ریز جریان عصب را افزایش می‌دهد و آنژیوژنز را فعال می‌کند.

• جریان گالوانیک

جریان گالوانیک منقطع (IDC) باعث ایجاد تحریک و ارتعاش سریع عضلات، بدون خطر انقباض عضلات می‌شود.

• جریان فارادیک

جریان فارادیک باعث هیپرتونی مداوم عضلات صورت می‌شود که می‌تواند منجر به انقباض عضلات شود.

• شورت ویودیاترمی (درمان با حرارت) موج کوتاه

دیاترمی موج کوتاه می‌تواند به بهبود فلج بل کمک کند زیرا باعث کاهش درد، افزایش عملکرد متابولیک، بهبود ریز جریان و جلوگیری از انقباضات می‌شود.

• بیوفیدبک (بازخورد) EMG

EMG به صورت بازخورد حسی، برای بهبود التیام به بیمار ارائه می‌شود.
به افراد کمک می‌کند تا با شناسایی و تمرکز بر عضلات درگیر، کنترل حرکت آن عضلات را دوباره به دست آورند. این روش آگاهی بیمار از وضعیت عضلات صورتش را افزایش می‌دهد.

• تحریک الکتریکی عصبی عضلانی (NMES)

NMES از جریان الکتریکی کوچکی برای تحریک اعصاب عضلات فلج صورت برای بهبود قدرت عضلات صورت و به تأخیر انداختن آتروفی عضلات در مرحله مزمن استفاده می‌کند.
تحریک الکتریکی برای بیمار مبتلا به فلج بل عبارت است تحریک گروه‌هایی از عضلات و عصب‌ها برای حفظ کشیدگی و حالت طبیعی عضلات و بهبود کارایی آن‌ها. این روش میزان لاغری یا تحلیل رفتن عضلات را کم می‌کند.
در تحریک الکتریکی از مقادیر کمی الکتریسته برای فعال کردن عضلات صورت استفاده می‌شود. این کار باعث می‌شود که عضلات فرد منقبض شود طوری که انگار تحریکات الکتریکی ارسالی از جانب مغز باعث فعال شدن آن‌ها می‌شود. در طی مراحل فلج بل که صورت فرد دچار بیشترین فلج شده است شاید تحریک الکتریکی تنها راه فعال کردن این عضلات صورت باشد.

• مادون قرمز و هات پک

مادون قرمز ممکن است با افزایش جریان خون و کاهش التهاب، التیام را بهبود بخشد. اما شواهد اندکی برای حمایت از استفاده از مادون قرمز در درمان فلج بل وجود دارد.
استفاده از کیسه‌های داغ(هات پک) به بهبود گردش خون در اطراف عصب‌ها و عضلات کمک می‌کند.

• طب سوزنی و درای نیدلینگ

قرار دادن سوزن‌های نازک در نقاط خاص پوست باعث تحریک اعصاب و عضلات می‌شود و ممکن است تسکین دهنده باشد.
با استفاده از طب سوزنی مجموعه‌ خاصی از عصب‌ها و عضلات تحریک می‌شوند تا حالت طبیعی عضلات چهره حفظ شده، درد تسکین بیابد و تنش‌های موجود در عضلات رفع شوند. این شیوه احتمال آسیب‌های بیشتر به عصب‌ها را کاهش می‌دهد.

• US (اولتراسوند)
• کینزیوتیپ

مشکلات غذا خوردن

خوردن و مخصوصا نوشیدن برای افراد مبتلا به فلج بل بسیار ناخوشایند است. در صورت وجود اختلال در بلع، فرد باید به خوبی غذا را بجود، به آرامی غذا بخورد و غذاهای نرم مانند ماست را انتخاب کند.
تنها روش مؤثر و مطمئن برای اینکه مواد غذایی و مایعات در دهان باقی می‌ماند این است که لب‌ها را در گوشه آسیب دیدة دهان به کمک انگشتان دست بسته نگهدارد. اگرچه ممکن است که این کار ناخوشایند و ناپسند باشد اما بهتراز ریختن مواد غذایی و جاری شدن آن‌ها از لب و لوچه است.

مراقبت‌‌های چشمی

به علت کاهش تولید اشک و عدم توانایی بیمار در بستن پلک‌ها، چشم در معرض هوا قرار می‌گیرد و اشک تبخیر می‌شود، در این حالت خطر آسیب یا عفونت چشم افزایش می‌یابد. پزشک برای مقابله با چنین مشکلاتی اشک مصنوعی را تجویز می‌کند.
برای اطمینان از محافظت از چشم و مرطوب نگه داشتن آن بهتر است که فرد بیمار در شب از پماد و پچ چشمی ، چشم‌بندهای نرم، مخصوص جراحی و چسبی برای اطمینان از بسته بودن چشم در هنگام خواب استفاده كند.
او می‌تواند از قطره چشم استفاده کرده و با زدن عینک مناسب از چشم‌ها در برابر ورود گرد و غبار و آلودگی محافظت کند زیرا ممکن است که باد ذرات گرد و غبار را وارد چشم او کند.

سایر روش‌های درمانی شامل موارد زیر است:

• مراقبت از دهان و رفع خشکی دهان
• آموزش روش‌های خوردن و آشامیدن با وجود فلج صورت
• آموزش صحبت کردن به شکل واضح
• نوشیدن با نی را امتحان کند.
• در طرفی از دهان غذا بخوردکه احساس راحتی بیشتری می‌کند.
• آگاهی از نحوه فعالیت عصب صورت و بهبودی این عصب در روند درمان از اهمیت به سزایی برخوردار است. بیمار بایستی با صورت خود و نحوه انجام حرکت عضلات کاملاً آشنایی داشته باشد.

 

کلمات کلیدی:

بلز پالزی _ بلز پالسی _ فلج بلز _ فلج بل _ فلج صورت _ فلج عصب فاسیال _ Bells palsy _ facial palsy